Э музей жугьури э бинелуье мескен рэхьмедуьли гировунде омори презентацие тозе книг краевед ве этнограф Ирине Михайлове «Динлуье партал жугьургьой догъи». Гешдегор гlилми бирмунди бараси лап дуьруьждлуье кор, очугъ сохди жирелуье беделгьо, деригьо э динлуье партал жугуьргьой догъи, нушу дори жуьр-бе-жуьрелуье питик-хьэйкел, хэлгlэтгьо, жугьури гъоб-гъужоб, жирелуье бурраи партал. Сэхьиб эн нуьвуьсдеигьо ихдилот сохди э товун дегиш биреи партал жугьургьой догъи эз деврон те деврон, э товун нишонлуье мэгlэнолуьи.

Жофо Ирина Хаимовне – неки гуьрд сохде оморе мол, гьеле мерэгълуье сафари э гlуьлом жугьургьой догъи, эже тенге тегьер э гъолуб дешенде омори Кавкази дин-гlэдотгьо ве жугьури культурни мироси. Идореи дошде сиротгьо кифлетгьой Анисимовгьо ве Дадашевгьо, шекуьлкеши Макс Тильке ве Митрофана Алехине, э гуьнжо овурдигьо э жигегьо тенг зигьисдигьо жэгlмиет дин-догlоти, гьемиге гьеймогьоине сиротгьо еклуьги сохде гьевелине ве гьонине вэхд э еклуье ведибиреи торих. Книг нушу доре эз хуьшде неки этнографически жофо енебуге шуморуши гъэдимие партал. Эз гьевелине гье и гьисди лугъондлуье гешдеи гlилми, э комини эз элементгьо моли культуре очугъ сохде кифлети торихгьоре, ёровурди, эз угьо – гъисмет согъэ хэлгъ. Кумекии дори э Ирина Хаимовне ве бири э жиге гировундеи мероприятие сервор медиахолдинг СТМЭГИ Давид Мордехаев, веровундегор кор сернуьш фонде СТМЭГИ Данил Данилов, зугьуни желдлуьигьо жугьури, нушудорегоргьо жэгlмиет дин-догlоти, жэгlмиети корсохгьо ве гешдегоргьо гlилми.

Фегьмсохдегор презентацие бисдо Андрей Боровский, мэгlрифеткорисох, этнокультуролог, гешдегор гlилми ве торихчи хэлгъи партал. Эз бинелуье нушудорегоргьо оголзере омори: Валерий Дымшиц – духдир химически гlилмгьо, рэхьбер бинелуье мескен «Петербургская иудаика» (ЕУСПБ), гlилми меслэхьэт дорегор ве редактор книг; Анатолий Голубовский – кандидат мэгlрифеткор, социолог, культуролог, несиетдорегор президент РЕК э культуре; Сергей Манышев – кандидат торихлуье гlилмгьо.

Чендгъэдерие сес дори фикир э товун, чуьки имбуруз хундеи дануьсдеи динлуье культури жугьури жэгlмиет дин-догlоти Кавказ э ёр овурде гьэгъигъэтлуье гешдеи жовогьилетгьо. Омборе элементгьо зиндегуни нисд бири гьичиш не гьишдеи. Гьеймогьоине этнограф не дануьсде имидлуь бире э вокурдеи э пушой эну «сундугъ э жовогьилетгьоревоз». Омборте шогьодномегьоре гереки вечире кем-кем – эз ёровурдеигьо келете одомигьо, вегъифе дошде сиротгьоре, серлэгlэи ихдилотгьо ве чигьоревоз, э муьгlуьжуьзевоз согъ мундигьо э кими кифлетгьо. Рафдеи э де вилеетиге, политически дуьлдэгъдэгъэи овурди эки у, чуьки гъэдуьрлуье бедел моли мироси вир бири. Гьэгъигъэт унегуьре э книг зуьнде ёргири гъэдуьрлуь омбори, эз асанте нуьвуьсдеи чуьн шекуьл чигьоре. Гьэгъигъэт ёровурдеигьо сохденуьт гешдеи гlилми зуьнде ве гьислуье пурлуь. Хэёл гешдеи гlилми хьэсуьл омори омборе сал песево. Ю хуьшдени нуьвуьсдегоре менфигlэти пуьрсуьш: чуьтами партал вокурдет жугьургьой догъи? Не денишире э гьисдигьо эдебиет э гъосуьт гуьро, омбор мунди очугъсуьз. Хьэрекети офде пурлуьетегьере нуьвуьсдеи чуь шекуьл динлуье партале овурди эки жире-бе-жирее нуьвуьсдеигьо чуь шекуьл. Э омборте этнографически коргьо э товней хэлгъгьой Кавказ хэбер э товун жугьургьой догъи э еки вохурди эки е келме гоф: «вокурдет партал гьемчуьн, чуьтам гъуншие хэлгъгьо». Ижире серруи нуьвуьсдеи чуьн шекуьл хьэз не омори Ирине Хаимовне. Гьэгъигъэт унегуьре у сергуьрди сэхьиблуье омборесаллуье кор э вечиреи мол. Гъэрезки книг хьозуьр сохде бири э кутэхьэ вэхд (экуьнди е сал), э уре гуьнжо овурдеи хуьшдени нуьвуьсдегоре рафди экуьнди бисд сал. Краевед хэрекети венори бирмунде неки жэгlмие чигьрет, оммо ве доруние жире-бе-жирее культуре жугьургьой догъи. У руй бири эки дин-гlэдотгьо жире-бе-жирее региональни десдегьо – эз кайтагъи жугьургьо те жэгlмиет дин-догlоти Ширване ве Губе. Гешдегор гlилми риз кешире, чуьки э дорун хуьшдени хэлгъ дебири гъэдуьрлуье тефигlэтии э партал, хэлгlэтгьо, мол ве тегьер вокурдеи партал.

Еки эз серворлуье гъосутгьой книг бисдо испот эну, чуьки партал жугьургьой догъире гlэмел нисе оморе фегьм сохде чуьтам ухшеши партал екиге хэлгъгьой Кавказ. Гьелбетте, динлуье партал э гуьнжо овурде омори э еклуье культури фирегьуне Кавказ, унегуьре омборте элементгьо ухшеши бири. Оммо жугьургьой догъире бири эн хуьшдени жирелуьигьо, коминигьо сеч сохди дуь эз еки партал угьоре эз партал гъуншие хэлгъгьо. Вожиблуье элемент зенуне ве мердине кастум бири халат – гьобо. Гье у дуразе партал те кунпой, коминире гъэишевоз бесди. Гьэгъигъэт гье и бири бине динлуье партал.

Зенгьо ёгъин дегуьрдет сере ейлугъевоз. Оммо э тегьер дегуьрдеи ейлугъ бири сеч сохдеи. Меселен, э губеи духдергьо э сине вебири жирелуье хэлгlэт – гениле эз бугьолуье сенгъгьо, коминигьо не бири екиге хэлгъгьоре. Жирелуье тигъэти нуьвуьсдегор дорени э омборежергеи кастум. Зевери булши гьемише бири кутэхьте зофруи, э хотур комини веди бири раче геймиши элементгьо зофруи партал – нэхч вечиреи, гъэйтон ве хэлгlэт. Гlилмчи риз кешири, чуьки бине хьэсуьл омореи зен гlэмел миёв дануьсде эз вокурде партал ю гьемчуьн, чуьтам эз зугьун ве жирей гоф сеч сохдеи эз еки. Кастум веровунди рол хуьшдентегьери культури код.

Омборе бедел книг гуьрдени нуьвуьсдеигьо чуьн шекуьл хэлгlэт ве питик-хьэйкел. Угьо нушу доре социальни овхьол кифлет, риз гъэдерлуьи берекет ве гье евэхди веровунди гъэлхэндие гъэрхундире. Э омборе хэлгlэтгьо дебири элементгьо, бесде оморенигьо э гъэдимие нушудореи э товун гъэлхэнди эз чумрасиреи ве зулумие руьхьгьо. Э дорун кими хьэйкелгьо дорушди гъэдишгьо енебуге буьзуьрглуье нуьвуьсдеигьо.

Еки эз гьемме гъувотлуье дэгъдэгъэгьо презентацие бисдо ихдилот э товней гьисмет кифлети идорей дошдеи когъозгьоре. Омборе сиротгьо ве документгьо бири нисд сохде э вэхд совети эз терс э пушой репрессиегьо. Инсон хьитиёт бири, чуьки куьгьне сиротгьо э жовогьилетгьоревоз енебуге миллетлуье парталевоз мидануьт бире себеб э песой эн угьо гешдеи. Гьэгъигъэт унегуьре имбуруз гlилмчигьоре гьечи четини офде гьэгъигъэтие шекуьл динлуье кастум.

Валерий Дымшиц жирелуь риз кешири гlилмлуье вожиби книг. Гьэгъигъэт жугьургьой догъи бисдо екимуьн эз суьфдеигьо жугьури десдегьо, сергуьрдигьо гьеммишелуьг хундеи дануьсде культуре хуьшдере. Книг вечаруьндени меселе э товней динлуье культуре чуьтам э товун чуьниге нежуьмлуье ве дегиш нисе бирение. У гьеммише бири зуьнде ве желдлуь. Гьэгъигъэтлуь кастум гьеммишелуьг дегиш бири. Э у кори сохди миграцие, хьэсуьл омореи фабрикеи молгьо ве кори сохдеи дуь э екиревоз э гъуншие хэлгъгьоревоз.

Эзуш бэгъэй, э XX девр омборегиле бурра омори культури бесдеи э гlэрей эрхэгьо. Гъолхмишигьо, довгlогьо, э гъэршуй дин-догlоти кампаниегьо, жэгlмитегьерие кучмишбиреи вечаруьнди динлуье жире зиндегунире. Омборте миё бируьт дебе сохде эз зугьун хуьшде, миллетлуье партал, дин-догlоти ве кифлети дин-гlэдот. Гьэгъигъэт унегуьре имбуруз ухшешие гешдеи гlилми бири неки гlилми жофо, оммо ве нишон культури тозеден хьэсуьл омореи. Имбуруз, кейки омборе динлуье культурегьо гьисди э зир гьелебуле нисд биреи, ухшешие жофо вегуьрдени гъоимлуье гъиметлуьи.

Книг Ирина Михайлове – гье и жофо э товней ёргири, тойлуье ухшеши ве гlэрейэрхэи мироси. Эз сер торихи беделгьой партал сэхьиб нуьвуьсдеи бирмундени э хундегор согъэ гlуьлом – тегьер верзуьшигьо, нушу дореи э товней рачи, кифлети гъэножогъи, овхьол, дин-догlоти. Книг бири меселен гье у, чуьтам хьэвес хуьшдени ю, омборесаллуье жофо ве хьуьрметлуьи эки гьевелине божеренлуьи дошде уре, чуь гуйге не вогордундени вир бири.

Гьисдигьо гешдеигьо гlилми гlэмел миёв нум гуьрде неки книг э товней динлуье партал жугьургьой догъи, оммо ве вожиблуье шогьодноме уре, чуьки культури ёргири диеш мибу зуьнде, тейте гьисди одомигьо, хьозуьрлугъи угьоре вечире, хунде дануьсде ве дореи э нуботлуье эрхэгьо.

Нуьвуьсди Дарья Буцева

Тержуьмесох Ильканаева И.