Гьер одомире Офирегор дуразе зиндегуни бэхш нисе доре, диеш битте – минкин зигьисдеи э очугъэ эгъуьлевоз ве муьхькемлуье еровурдиревоз Еки эз ижире бигIэдотлуье одоми бу одоми эн Дербенд Рахмил бен Гюршум. Овлодгьой эну бэгъдовой эн 1917-муьн сал вегуьрдет фомилие Рахмилов. Э жире-бе-жирее хэбергьо гуьре, у зигьисди эз 115 те 120 сал. Э гуьрей нуьвуьсдеигьо э сенг еровурди, комики ве имбурузиш поисди э битехьэимгьой эн жугьургьо э Дербенд, Рахмил бен Гюршум зигьисди 119 сал: хьэсуьл омори э 1832-муьн сал, ве эз гIэрей зиндегуни рафди э 1951-муьн сал.
Дошде омори сейреке сиротгьо, эже Рахмил бен Гюршум шекуьл кешири э зими э вэхд кор э колхоз гьееки э унигее корсохгьоревоз. Э еки эз сиротгьо вери ве келебебейме, Шалум Хаимович Рабаев (1915-муьн сал), чуь минкин дорени фикир сохде ки сирот эн вэхд эз 1946-муьн-1950-муьн салгьои. Э и сиротгьо Рахмил бен Гюршум келе мерд веди небу, чуь бирмундени гIэжоиблуье зиндегуние гъувот энуре ве хушхьолире гьеле э пире гIуьмуьрлуьгъиш.
Дошдегор торих гъумолете
Келетегьой эн Рахмил бен Гюршум э Дербенд гирошдет бэгъдовой фажагъие гъозиегьо э дигь Аба-Сово э 1799-муьн сал. У хьэсуьл омори э Дербенд, оммо уре лап хубе еровурди бу ве э мерэгъэвоз гуш дошдембу ихдилотгьой келетегьоре, ве ихдилот сохдембу э унигегьо. Еровурдигьой эну – бугьолуьни эри торих эн жэгIмиет дин-догIоти эн Дербенд. МэгIлуьми, ки э Аба-Сово зигьисдембу нушудорегоргьой эн е гъумолет – Ханукаевгьо ве Рахмил эзу гъумолет бу. Э «Очерк истории рода Ханукаевых» Хизгил Авшалумов нуьвуьсдени:
«Еки эз келете нушудорегоргьой эн тухум Ханукаевгьо, э комиревоз ме гоф сохдебируьм э поизи эн 1938-муьн сал, бу Рахмил бен Гюршум. У вэхд у бу 112 сале (эз гIэрей зиндегуни рафди 115 сале). Не денишире э келете гIуьмуьрлугъи хуьшде, и лэгъэре келе мерд э сипре рушеревоз лап хуб винирембу ве шиновуьсдембу, дануьсдембу хунде ве нуьвуьсде.
Рахмил хьэсуьл омори э Дербенд бэгъдовой 30 сал эз лов тум биреи гIэзизе дигь эн Ханукаевгьо – Аба-Сово. У вохурдембу э келетегьоревоз, жовоне вэхд комигьоки гирошди э и дигь, ве угьо э у ихдилот сохдембируьт э товун зиндегуни эн гьемдигьигьо э вэхд сервори сохдеи Фет-Али-Хан ве кук эну Ших-Али-Хан, ве сифет энуш э ер энугьо мунди».
Шогьод эн гIэреймиллетлуье дусди
Э книг эн Борис Маноах «Пленники Салмансара» гьемчуьн э ер овурде оморени э товун Рахмил-бен Гюршум. Кук эну Давид ихдилот сохдембу еровурдигьой бебере:
«Давид Бен Рахмил, эз гофгьой бебей хуьшде эн Рахмил бен Гюршум, эз гIэрей зиндегуни рафдигьо э гIуьмуьрлуьгъи 120 сале э 40-муьн салгьо эни садсали ихдилот сохлдембу, ки ологъи э гуьнжо овурде оморебу э лап дуре жигегьой эн Софун Кавказевоз ве э Прикубаньеревоз, гьемчуьн э жэгIмиет дин-догIоти эн жугьургьоревоз эн Гъуьбе, Гянджи ве э Варташенеревоз ве эн унигее жигегьой эн Кавказ. Э пулгьой жэгIметевоз гьер дигь э гуьнжо овурдембу милициере. Гьемме жугьургьо эн келе мескен эн Мизрэхьлуье Кавказ чаруьсдебируьт гуйге э хьозуьре муьшд эри зере, дануьсдигьо те биреи нисд сохде пуч биренигьо шар эн куьшдеи жугьургьоре.
Э хотур хубе еровурди эн Рахмил бен Гюршум мэгIлуьм биребу диеш е бигIэдотие гъозие.
Э сереботи эн гъэршуйжугьурие нушудиигьо ве дусди эн жугьургьо э зигьисденигьоревоз э ен догълуьгьо куьшдеи жугьргьо гировунде нисе оморембу. Нишоней эни дусди бу хьэсуьл омореи фомиле Мусаханов. Э гофгьой эн Рахмил бен Гюршум гуьре, угьоре хуьрмет сохдембируьт могьлугъ Дербенд – жугьургьо ве де миллеетигегьо – и фомиле хьэсуьл омори эз келеи келебебе Миши (Муса).
Гьевел, — ихдилот сохдембу Рахмиль, — фомилей иму бу ханукаев. Оммо э вэхд келеи келебебейме кугIэмлегьо женг гуьрдебируьт э сереботи бэхш сохдеи девлете бэгъдовой муьрдеи эн келебебе. Дирте женг гирошди э дуьшмени. Дуьшмени раси те у, ки е бэхш гъумолет талаб сохдембу, чуьнки «деьшменгьо», енебуге Миши ве кукгьой эну, нэгI сохут эз фомилей Ханукаевгьо. Бироргьо мидануьст дуь екире куьшде, эгенер гъэриш ни бисдоге хан эн дигь Нукол. Кор э уни, ки Миши Ханукаев – Муса, уре гьечуь огол зерембируьт муслимигьо, — бу еки эз хьуьрметлуье гIуьзетлуье одоми эн дигьо. Ве гьемчуьн у бу хьовир эн хан, угьо гьееки э дигь овурдембу молгьо ве фурухдембируьт. Ве хан виниренки четине овхьолете, дори жирелуье буйругъ, эже гуфдире оморембу, ки хански хьовир Муса эз гьонине вэхдевоз мэгIлуьм сохде оморени Муса-хан э бирмунде оморигьо фомилеревоз. Э ижире тегьеревоз, те биреи нисд сохде оморебу бесхуни э гIэрей гъовумгьо-жугьургьо, ве гье у вэхд жугьуре доре омори нум хан ве тозе фомиле – Мусаханов.
Хуьшдени Рахмил бен Гюршум эз гэрей зиндегуни рафди э Дербенд э эхир эн 40-муьн салгьо эн ХХ-муьн девр. Гереки дузире гуфдире:
Муслимигьо – зигьисдегоргьой эн дигь гъуншигьо ве гъуншигьо эн куче – неки ишу гьовкенде нисе рафдембируьт э сер гъуншигьо-жугьоургьой хуьшде, оммо зуте мэгIлуьм сохдембируьт э товун оморенигьо секонеи ве бежид гъэлхэнд сохдембируьт «жугьургьой хуьшдере». Эзу товун гъэчэгъгьо, хьозуьр сохденки гьовкенде рафдеире э сер жугьургьо пэхьни сохдембируьт уре ве эз муслимигьо».
Овлодгьо – эрклуьи эн Догъистуни
Э Догъисту ве э гъирогъгьой эну нушудорегоргьо эни луьгей эн гъумолет Ханукаевгьо гIуьзетлуь сохдет фомилей хуьшдере, 6-муьн апрель 1953-муьн сал Галина Беньяминовне Мусаханове гъэлхэнд сохди кондидатски диссертациере э Москов э гъосуьт «Кумыкская драматургия», бири суьфдеи зен э Догъисту – кандидат эн филологически гIилми. Омбаре салгьо у кор сохди келеи гIилмие гьемкорки эн Институ зугьун, эн эдебиет ве мэгIрифет эн Догъистоние гIилмие меркез РАН. Тамара Мусаханове – мэгIлуьмлуье скульптор. Валерий Мусаханов (Осипов э бебе гуьре), вегуьрдигьо фомилей дедере – эн Хаве Мухаханове, бири нуьвуьсдегор. МэгIлуьмлуье сценарист ве кинорежиссер Владимир Фараджев – кук эн Ципоре (Сипро), хьэсуьломорегор Мусаханове.
ГIуьмуьрдуразе – одомигьо, комигьоре гьисди бугьолуье зиндегуние синогъи. Гъумолет эн Рахмиловгьо мэгIэлуьмлуьни дур эз Дербенд. Э кумеки Офирегоревоз, чуьнки э гIуьлом ижире гIуьмуьрдаразгьо омбар бу, дануьсденуьтгьо доре дананигьой хуьшдере ве синогъире эз эрхэгьо э эрхэгьо!
Нуьвуьсди Ирина Михайлова
Тержуме сохди Ильягуева А.
